آشنایی با وزن شعر فارسی یا همان عروض به زبان ساده

لینک بخش دوم جزوه‌ی آشنایی با وزن شعر فارسی (عروض) بخش اول

مصراع بال از چهار رکن تشکیل شده است. همه وزن‌ها در شعر فارسی، تکراری از یک یا دو رکن هستند. البته یک یا دو هجا نیز در ابتدا یا انتهای زنجیره می‌تواند اضافه شود یا حذف شود. معمولا رکن‌ها سه یا چهار هجا دارند و به ندرت، ارکانی با دو یا پنج هجا وجود دارد.

برای به خاطر سپردن این رکن‌ها، شکل قرار گرفتن هجاهای  آن را با کلماتی ثابت مشخص می‌کنیم. اینطوری کارآسان‌تر می‌شود. به همین دلیل، عروض دانان کلماتی را از مصدر «فعل» در زبان عربی مشتق کرده‌اند و برای هریک از رکن‌های وزن شعر به کار برده‌اند. مثلاً ترتیب هجایی «U_UU» با «فَعَلاتُ» و «_U_ _»  با «فاعِلاتُن» نشان داده می‌شود. به این کلمات «افاعیل عروضی» می‌گویند. تقطیع به ارکان و افاعیل عروضی در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول شماره‌ی 5

بنابراین، وقتی وزن مصراع به دست آمد می‌گوییم وزن این شعر ، «فَعَلاتُ فاعِلاتُن فَعَلاتُ فاعِلاتُن» است.

• یکی از مشکلاتی که در افاعیل عروضی پیش می‌آید این است که گاهی ارکان و وزن شعر را می‌توان با افاعیل عروضی مختلفی نمایش داد. مثلاً وزن «فعولن فعولن فعولن فعول» را به صورت «مفاعیل مستفعلن فاعلن» نیز می‌توان نشان داد. در این موارد، قاعده این است که افاعیل نزدیک به هم و ساده‌تر را در نظر بگیریم.

ارکان عروضی چهار هجایی، سه هجایی، دو هجایی و تک هجایی در جدول‌های زیر آورده شده‌اند.

جدول شماره‌ی 6

• یکی از اختیارات شاعری این است که مصراع‌هایی که با رکن «فاعلاتن» شروع می‌شوند، در مصراع بعد ممکن است با رکن «فعلاتن» شروع شوند.
• با توجه به موسیقی یکسانی که ایجاد می‌کنند، رکن «مفتعلن» را در مصراع بعد با «مفاعلن» تعویض می‌کنیم.
• اگر در آخر یک مصراع هجای بلند و در آخر مصراع بعدی هجای کشیده وجود داشته باشد، به وزن و موسیقی آسیبی وارد نمی‌شود.
• گاهی می‌توان شعر را هم به ارکان چهار هجایی و دو هجایی تقسیم کرد. در این موارد بهتر است از ارکان چهار هجایی استفاده کنیم.

استخراج وزن شعر:

حالا که یاد گرفتیم چگونه وزن شعر را پیدا کنیم، وزن غزلی از سعدی با مطلعِ «در آن نفس که بمیرم در آرزوی تو باشم / بدان امید دهم جان که خاک کوی تو باشم» را با هم استخراج می‌کنیم:

   ابتدا شعر را صحیح می‌خوانیم.

   بعد آن را تقطیع هجایی می‌کنیم.

  و سپس  با در نظر گرفتن اختیارات شاعری، افاعیل و ارکان عروضی آن را مشخص می‌کنیم.

جدول شماره‌ی 7

عروض و قافیه دکتر سیروس شمیسا لینک